Amsterdam halveert het aantal stadsdelen. Dat besluit leidde in Amsterdam-West tot een grimmig partijtje touwtrekken tussen lokale PvdA-politici en de hoofdstedelijke partijtop. Eerder meldde ik dat niet het algemeen belang, maar het woonadres van Ahmed Marcouch een belangrijke rol speelde bij het vastleggen van de stadsdeelgrenzen. Hogere machten voorkwamen dat het partijboegbeeld buiten zijn ‘kalifaat’ belandde. Nieuw materiaal schetst een onthutsend beeld van de besluitvorming. Aan de hand van officiële berichten, interne memo’s en goed ingevoerde bronnen volgt een reconstructie.

door Carel Brendel

Amsterdam begint in 1981 een voorzichtig experiment met de invoering van stadsdelen. Met deze bestuurlijke decentralisatie wil men het bestuur dichter bij de burger brengen. Beslissingen over lokale zaken als bestemmingsplannen, welzijnswerk en parkeertarieven kun je beter aan lokale politici overlaten, is de achterliggende gedachte. De centrale gemeenteraad hoeft zich niet meer bezig te houden met de aanleg van een plantsoentje in Geuzenveld of de plaatsing van parkeermeters in de Watergraafsmeer.

Amsterdam-Noord en Osdorp krijgen in 1981 de eerste deelraden op proef. In 1987 wordt het experiment uitgebreid met De Pijp, Watergraafsmeer, Buitenveldert en Zuidoost. In januari 1990 komen er nog eens tien stadsdelen bij, zodat er in totaal zestien deelraden zijn. Dat aantal daalt in 1998 tot dertien door een drietal fusies, en stijgt in 2002 weer tot veertien, als ook het stadscentrum een eigen deelraad krijgt. Er is nog een vijftiende stadsdeel zonder deelraad: Westpoort, het uitgestrekte industrie- en bedrijvengebied rond Sloterdijk en de Westelijke Havens. Hier wonen slechts 350 mensen. Daarom wordt dit economisch zo belangrijke gebied bestuurd vanuit de centrale stad.

De vorming van de stadsdelen stuit in het begin op heftige kritiek. Met de deelraden zal de stad alleen maar verder in de greep van de bureaucratie raken. De tegenstanders schamperen over de deelraden als een politiek banenproject, waarvan vooral het rumoerige middenkader van de PvdA zal profiteren. Ambitieuze partijleden hoeven zich niet meer te roeren op de gewestelijke vergadering, maar krijgen een zoethoudertje. Ze kunnen straks de handen uit de mouwen steken als stadsdeelvoorzitter, dagelijks bestuurder, deelraadslid of beleidsmedewerker. Opvallend bij de indeling van 1990 is dat de grenzen van de stadsdelen vaak gelijk lopen met de grenzen van lokale PvdA-afdelingen.

De kritiek op de deelraden is nooit helemaal verstomd. Een geliefd mikpunt zijn de nieuwe, soms prestigieuze stadsdeelkantoren. Maar in de afgelopen jaren ontstaat er toch ook een groeiende waardering voor de stadsdelen. Het bestuur komt wel degelijk dichter bij de burger. Raadsleden en dagelijks bestuurders worden aanspreekbaar voor wijkbewoners. Bovendien zijn de lokale vrijetijdspolitici vaak beter geïnformeerd dan hun professionele broers en zusters op het verre stadhuis.

Ideaal is de samenwerking tussen centraal stadsbestuur, lokale stadsdelen en diverse gemeentelijke diensten echter nooit. Te vaak wordt de besluitvaardigheid ondermijnd door gevoeligheden en soms zelfs conflicten, die pas na eindeloos praten en polderen kunnen worden weggemasseerd. Zo groeit de overtuiging, dat Amsterdam beter af is met minder stadsdelen en een duidelijker grensafbakening tussen de bevoegdheden van het centrale stadsbestuur en de stadsdelen.

In de huidige raadsperiode moet een Bestuursakkoord zorgen voor een slagvaardiger optreden en een betere samenwerking, waarbij acht punten (zoals aanpak van jongerenoverlast en bevordering van de economie) vooropstaan.

Op 11 juni 2008 houden politici uit de stadsdelen en de centrale stad een Bestuurdersconferentie in de Passengersterminal. Met uitzicht op het IJ besluiten ze een commissie in te stellen, die moet onderzoeken of de stad beter af is met grotere stadsdelen. De deelraden zelf zijn eerder al tot de conclusie gekomen dat voor een krachtig bestuur niet meer dan tien deelraden noodzakelijk zijn. Een van de opdrachten voor de Commissie Verbetering Bestuur Amsterdam is te kijken naar binnenstedelijke herindeling, waardoor er hooguit tien van de veertien stadsdelen overblijven.

De commissie wordt vernoemd naar haar voorzitter: Bert Mertens, directeur van Rabobank Nederland. Namens de centrale stad nemen de wethouders Marijke Vos (GroenLinks) en Tjeerd Herrema (PvdA) zitting. De commissie wordt aangevuld met de stadsdeelbestuurders Rob Post (PvdA, Noord), Dennis Straat (VVD, Zeeburg) en Arco Verburg (PvdA, De Baarsjes) plus de consultant Ton Horn als bestuurlijk secretaris en adviseur.

In december kom Mertens met een tussenrapport. Dan al is duidelijk dat hij veel rigoureuzer te werk is gegaan dan was gedacht. Hij bepleit de opheffing van tien stadsdelen. Door fusies blijven er zeven tot tien stadsdelen over. Daarnaast wil de commissie meer macht toekennen aan het centrale stadsbestuur. Op 10 januari 2009 lekt uit dat Mertens het in zijn eindrapport op zeven, en hooguit acht stadsdelen houdt. Verburg pleit als eenling voor tien deelraden. Burgemeester Cohen wil de sanering al kort na de raadsverkiezingen van 2010 doorvoeren.

Inmiddels is de strijd tussen de partijbaronnen in de Amsterdamse PvdA in volle hevigheid ontbrandt. Op 5 januari schrijft Ahmed Marcouch een interne notitie. De voorzitter van Slotervaart en lieveling van de landelijke partijtop lijkt als enige niet bevreesd voor de kaalslag, die Mertens gaat doorvoeren in het stadsdeelstelsel.

Marcouch toont zich een warm voorstander van de voorgestelde halvering. Hij pleit voor een superstadsdeel Nieuw West, dat alle wijken ten westen van de A10 omvat. De ’koning van Slotervaart’ droomt van een prachtig groen en autovrij centrum bij de Sloterplas, van de vestiging van universitaire gebouwen en van indrukwekkende hoogbouw.

Enkele zinnetjes in zijn betoog trekken ook buiten Amsterdam de aandacht. Zoals: “Nieuw-West kan zich toeleggen op de integratie van immigranten”. Maar vooral: “Er kan een bloeiende moslimgemeenschap ontstaan met voldoende sociaal kapitaal. De moslimminderheid wordt dan een pluspunt.”

Uiteraard lekt deze notitie snel uit. Tegenstanders van de aan Marcouch toegeschreven ’islamiseringsagenda’ zijn gealarmeerd. Het superstadsdeel krijgt al snel de bijnaam ‘Kalifaat Nieuw West‘. Maar ook binnen de PvdA zelf is de weerstand groot. De andere stadsdeelvoorzitters in Amsterdam-West voelen niets voor een superstadsdeel voorbij de Ringweg. Maar tot hun ergernis kiest de commissie-Mertens (met uitzondering van Verburg) in haar definitieve rapport juist voor de door Marcouch toegejuichte grenzen en schaalgrootte.

In Slotervaart gaat de vlag uit. Maar de andere zes westelijke stadsdelen komen in opstand. Vrijwel als één man keren de lokale partijbazen zich tegen Mertens, Cohen en Marcouch.

Om de achtergrond van dit verzet te verklaren eerst even een korte sociologische schets van Amsterdam-West. Dit deel van de stad heeft vanaf het begin een ‘proletarisch’ karakter. Rond 1900 strijken havenwerkers en fabrieksarbeiders neer in oude wijken als de Staatsliedenbuurt en Kinkerbuurt. In de 20ste eeuw komen er nieuwere wijken voor het geschoolde proletariaat, aangevuld met trambestuurders, kantoorpersoneel en kleine middenstanders. Na de oorlog ontstaan verder in het westen voor die tijd moderne tuinsteden, waar de zichzelf verheffende arbeidersklasse ruime woningen in een groene omgeving kan krijgen.

Na 1980 trekken veel van de oorspronkelijke bewoners weg naar Purmerend en Almere. De vrijgekomen huizen zijn aantrekkelijk voor gezinsherenigende gastarbeiders met veel kinderen. Vrijwel geheel Nieuw West verkleurt meer of minder. Opvallend is de grote concentratie van Marokkanen op een lange strook tussen de A10 en de Ringspoorbaan. Daar staan tussen het groen naargeestige woonblokken, die sterk aan Roemenië doen denken. Juist deze zone zal in het voorjaar van 2008 inzet worden van een grensoorlog tussen de PvdA-partijbaronnen. Daarover straks meer.

Inmiddels is in het oudste deel van West de stadsvernieuwing grondig aangepakt. Dit gedeelte raakt in trek bij jongere autochtonen uit de culturele en universitaire sector. Er ontstaan gezellige gemengde wijkjes. De ‘veryupping’ heeft zich uitgebreid naar nieuwere buurten. Het ‘bakfietsenvolk’ begint ook bezit te nemen van Bos en Lommer en De Baarsjes.

Terug naar januari 2009. Als spreekbuis van het verzet tegen de conclusies van het rapport-Mertens werpt zich Bouwe Olij op, PvdA-veteraan en voorzitter van Oud-West. Met zeven stadsdelen wordt Amsterdam onbestuurbaar, voorspelt hij.

Het geschrokken partijkader belegt op 22 januari een bijeenkomst, waarbij de bevindingen van Mertens worden verworpen. Het Parool signaleert ’een lange stoet sprekers, vooral mensen met een politieke functie in een van de met fusie bedreigde stadsdelen’. Zij hebben reden genoeg om bezorgd te zijn over hun persoonlijke toekomst. Het aantal deelraadsleden gaat terug van 322 naar 199, het aantal stadsdeelbestuurders van 49 naar maximaal 35.

Aanwezig is ook Michael van der Vlis, voormalig regent en bureaucraat uit de periode 1978-1990 (het tijdperk dat bekend is komen te staan als ‘Brezjnev aan de Amstel’). Hij was destijds de drijvende kracht achter de stadsdeelvorming. Als voorzitter van de PvdA-Bestuurskring Amsterdamse Regio is hij nog steeds invloedrijk onder het ’oud-linkse’ kader.

Er is maar één reden voor dit rapport, zegt Van der Vlis. “De regenten en bureaucraten van de Stopera vinden het vervelend om te overleggen met mensen die geen jaknikkers zijn.” Lodewijk Asscher, wethouder van onderwijs en sterke man in de Amsterdamse PvdA, probeert de schade te beperken. Hij kan niet verhinderen dat de PvdA-ledenvergadering een serie moties aanneemt.

De westelijke buurtburgemeesters beseffen ondertussen dat er meer nodig is om Cohen en Asscher van hun plannen af te houden. Ze beginnen een lobby voor drie nieuwe stadsdelen in Amsterdam-West. Vooraanstaande GroenLinksers en PvdA’ers uit zes stadsdelen komen op 1 en 8 februari bijeen om andere modellen uit te werken. Hun voornaamste argument is het risico van toenemende segregatie als er een superstadsdeel voorbij de A10 wordt gevormd.

Op 9 februari lanceert Jeroen Broeders (Bos en Lommer) in het overleg met Cohen een voorstel namens zes westelijke stadsdelen. In West wil hij terug van zeven naar drie in plaats van twee. Alleen Slotervaart steunt dit niet. “Ahmed Marcouch is opvallend stil tijdens dit onderwerp”, noteert de aanwezige Rob Post (Noord) op zijn weblog.

Verrassend is deze opstelling niet. Eerder al heeft Slotervaart niet meegedaan aan een opiniestuk, dat zes PvdA-fractieleiders in januari hebben aangeboden aan Het Parool. En ook bij het vooroverleg met de GroenLinksers ontbreekt Slotervaart. Van begin tot eind opereert Marcouch alleen in deze kwestie. Hier ligt een belangrijke oorzaak van de enorme weerstand, die de herverkiezing van Marcouch oproept bij zijn partijgenoten uit de omringende stadsdelen.

Op 18 februari kiest het Amsterdamse college toch voor zeven stadsdelen, al blijft de deur naar tien nog even op een kier staan. De centrale gemeenteraad steunt de halvering, ondanks het verzet uit West en ook vanuit Oost/Watergraafsmeer. In april valt het definitieve besluit. De partijbaronnen leggen zich mokkend neer hierbij, maar het duurt niet lang of er breken nieuwe conflicten uit.

Het gaat om bevoegdheden, maar ook om de grenzen tussen de te vormen stadsdelen West en Nieuw West. De PvdA-chefs in West minus Marcouch blijven zich zorgen maken over de A10 als grens. Op die manier wordt Nieuw West een samenballing van achterstandswijken. Van Slotervaart wordt een stukje ‘goudkust’ ten oosten van de snelweg afgehakt. In plaats daarvan krijgt Nieuw West de Kolenkitbuurt in Bos en Lommer, de slechtste Vogelaarwijk van Nederland.

De stadsdeelvoorzitters komen met een alternatief. De grens moet worden verlegd van de A10 naar de Ringspoorbaan. In dat geval valt niet alleen de Kolenkitbuurt, maar ook een deel van Overtoomseveld toe aan West. Een ander deel zal worden overgeheveld naar het zeer welvarende Zuid. Dit alles volgens het principe dat achterstandswijken moeten worden gekoppeld aan rijkere buurten.

Journalist Joost Niemöller bezoekt de omstreden zone voor een reportage in weekblad De Groene. Het artikel verschijnt kort voor de beslissende raadsvergadering van 10 juni. Dan al tekent Niemöller in aangrenzende gebieden de weerstand tegen Marcouch op. “Met de ambities van Marcouch zal de segregatie in Amsterdam alleen nog maar verder toenemen”, zegt Erwin Spijker, PvdA-fractieleider in Osdorp. Jasper Tuijnman in de Kolenkitbuurt zegt in dezelfde reportage dat ‘Marokkanen in steeds grotere mate niks hebben met de uitspraken van Marcouch.’ Ook Broeders in Bos en Lommer is voorstander van een grens langs de spoorbaan. Bianca Driesen, raadslid in De Baarsjes, ziet meer in diversiteit dan in een eenzijdig uit moslims gevormde bevolking.

Duidelijk is echter ook dat een ‘bloeiende moslimgemeenschap’ in Nieuw-West niet kan zonder Kolenkitbuurt en Overtoomseveld. Hier zit de grootste concentratie Marokkanen en Turken. Als de grens over de Ringspoorlijn loopt, komt er een kalifaat met beduidend minder moslims. In het artikel staat terloops nog een feitje, dat in de dagen daarna voor grote opwinding zal zorgen, hoewel het bij de meeste betrokkenen niet bekend is. Ahmed Marcouch heeft kort geleden een appartement gekocht in Overtoomseveld.

De variant van ‘de zes van West’ krijgt de bijnaam OlBroe-variant, genoemd naar Bouwe Olij en Jeroen Broeders, de eerdere gangmakers van het verzet tegen Mertens. Een delegatie bestaande uit de Osdorpers Achmed Baâdoud (dagelijks bestuurder) en Erwin Spijker gaat op maandagavond 8 juni het voorstel verdedigen bij de PvdA-fractie op het stadhuis. Uit de andere stadsdelen komt niemand, achteraf gezien een grote tactische blunder.

Het plan van de zes krijgt de steun van een kleine meerderheid van de PvdA-fractie, die een voorbespreking houdt voor de raadsvergadering van 10 juni. Lodewijk Asscher, als wethouder aanwezig bij het vooroverleg, probeert de fractie om te praten. Hij vertelt - aldus een goed ingevoerde bron in de PvdA - dat Marcouch in Overtoomseveld gaat wonen en dat om die reden ‘Olbroe’ moet worden afgewezen. Deze verbluffende interventie van Asscher, die het woonadres van Marcouch belangrijker vindt dan het algemeen belang, valt zeer slecht. Het enthousiasme voor het plan van de zes neemt toe. Bij de tweede stemming is het nu 12 tegen 7.

Fractievoorzitter Manon van der Garde belooft steun te zoeken bij GroenLinks en VVD. Tot en met dinsdagmiddag 9 juni lijkt een raadsmeerderheid hiervoor mogelijk. Maar zowel het kamp van Marcouch als de hoofdstedelijke partijtop wil tot elke prijs voorkomen dat de beoogde voorman buiten Nieuw West komt te wonen en dus niet aan de verkiezingen kan meedoen.

In de loop van dinsdag beginnen Ineke Ketelaar, stadsdeelbestuurder in Osdorp, en Adnan Tekin, stafmedewerker uit het kabinet van burgemeester Cohen, te lobbyen voor een ander voorstel. West krijgt de Kolenkitbuurt, maar in ruil daarvoor houdt Nieuw-West Overtoomseveld en ook de ‘goudkust’ aan de overkant van de A10.

Woensdagochtend ontvangen PvdA-raadsleden een geheimzinnig sms-je en ook e-mails. Daarin wordt beweerd dat Baâdoud en Spijker de raadsfractie hebben voorgelogen. Ze zouden alleen namens Osdorp spreken. Het zou een opzetje zijn om Marcouch buiten Nieuw West te houden.

Vanuit de 'zes van West' volgt een tegenoffensief. Zo verstuurt Rolf Steenwinkel, dagelijks bestuurder in Westerpark, kort voor de raadszitting (10 juni om 15:36 uur) namens Westerpark, Bos en Lommer en Oud-West een mailtje, waarin hij verzekert dat deze drie stadsdelen het door de Osdorpers verdedigde voorstel van harte steunen.

De verwarring is ondertussen groot. De PvdA trekt haar steun in voor het plan van de zes. De raad kiest voor het door Tekin uitgedokterde compromis, waardoor Marcouch in Nieuw West blijft en de Kolenkitbuurt alsnog naar West gaat. Voor deze oplossing had Slotervaart zich eind april al eens sterk gemaakt, toen het algemene verzet tegen de A10-grens zichtbaar werd.

Hoe groot de uitgeoefende druk was, komt naar voren uit een verslagje van Spijker. Hij mailt het op 11 juni, de dag na de raadsvergadering, naar een groot aantal partijgenoten in Osdorp: “Dat de Ringspoordijkvariant het uiteindelijk niet heeft gehaald is jammer. Er was afgelopen maandag een meerderheid bij de PvdA en later ook in de gemeenteraad en tot dinsdag leek het beklonken. Toch werd in de loop van dinsdag duidelijk dat de druk op de PvdA fractie werd opgevoerd. De ringspoordijkvariant werd door een aantal zeer invloedrijke personen alsnog sterk ontraden aan de PvdA gemeenteraadsfractie… En op woendag werd echt roet en zand in de motor gegooid… Vanuit Slotervaart werd in de loop van woensdag onze PvdA gemeenteraadsleden bestookt met SMS- en e-mailberichten. De teneur daarvan was; Baadoud en Spijker hebben maandagavond de PvdA gemeenteraadsfractie voorgelogen! … Het zou hun slechts te doen zijn om Marcouch buiten spel te zetten! ..Het is helemaal niet zo dat de zes van West achter de Ringspoordijkvariant staan… Dat heeft geleid tot een tegenbombardement vanuit west. SMS- en emailberichten met tegenbewijzen en argumenten… dat de zes van west wel degelijk voor de Ringspoordijk zijn, dat het helemaal niet om Marcouch gaat.. et cetera. Maar toen was het al te laat. De PvdA begreep inmiddels maar al te goed dat Baadoud en Spijker niet gelogen hadden, maar ook dat de Ringspoordijkvariant inmiddels onomkeerbaar besmet was geraakt door het Marcouch effect. En dat zou ongetwijfeld leiden tot een zeer bitter debat en tot gezichtsverlies voor de PvdA. Het zou daarbij immers niet meer om de argumenten, maar om de poppetjes gaan….”

Dit is de lezing van de zwaar teleurgestelde Spijker, maar hij wordt ondersteund door de mail van Steenwinkel en de in een vorig artikel genoemde mail (16 juni) van Erik de Groot, PvdA-fractieleider in Bos en Lommer. “Met name de suggestie dat er werd gelogen en dat het allemaal ging over de andere Achmed (Marcouch, CB) buiten het stadsdeel te houden vond ik bloedirritant. Het is heel simpel. De door Osdorp bepleite variant was het PvdA standpunt in West.”

In Nieuw West gaat het verhaal dat Ketelaar en Joke Padmos, de woordvoerder van Marcouch, verantwoordelijk zijn voor de geheimzinnige sms-jes op de ochtend van 10 juni. Bewijzen daarvoor zijn er niet. Of het moet zijn dat hetzelfde verhaal afgelopen vrijdag in de kolommen van Het Parool opnieuw opdook, afkomstig van ‘bronnen rond Marcouch’.

Ook Cohen-assitent Tekin is weer prominent aanwezig. In een AT5-reportage over een recente afdelingsvergadering in Nieuw West schaamt een dikke man zich diep over de gang van zaken in de zwaar verdeelde afdeling.

De vraag is of de uitslag van het raadsdebat niet meer is dan een Pyrrhus-overwinning voor Marcouch. Door zijn solistische optreden in de stadsdeelkwestie heeft hij veel tegenstanders gekregen in Nieuw West. Het gevolg is dat hij alleen na onreglementaire interventies van het landelijk bestuur tot kandidaat-lijsttrekker van de PvdA in Nieuw-West is aangewezen. Op 7 december kunnen de leden hem alsnog wegstemmen en voor Baâdoud kiezen.

Minstens zo groot is de vraag of een verdeelde PvdA wel de grootste partij zal worden in Nieuw West. Een week voor de veelbewogen raadsvergadering van 10 juni zijn er Europese verkiezingen gehouden. Met deplorabele uitslagen voor de PvdA, ook in Osdorp, Slotervaart en Geuzenveld-Slotermeer. In de drie samenstellende delen van het ‘Kalifaat Nieuw West’ eindigde de PVV als grootste partij. De kans is niet denkbeeldig dat de strijd van de Achmeds voor beiden op een nederlaag zal uitlopen.

Geplaatst op 30 november 2009

Homepage: www.hetverraadvanlinks.nl