Door Carel Brendel

Naast het piramidespel, dat op papier alleen maar winnaars kent, hebben we nu ook verkiezingen zonder verliezers. Zo’n beetje iedereen claimde gisteren de overwinning bij de gemeenteraadsverkiezingen. Het was een avondje ‘geen gezeik, allemaal rijk‘, de verkiezingsleus van de Tegenpartij van F. Jacobse en Tedje van Es.

Allereerst waren daar de echte winnaars: de lokale partijen. Hoewel de campagne volledig in het teken stond van de landelijke politiek, en ondanks de lijsttrekkersdebatten met alleen landelijke kopstukken, boekten de lokalo’s grote winst, zowel qua stemmen als raadszetels.

Tot de echte winnaars behoren ook D66, VVD en GroenLinks. Alle drie boekten ze duidelijke vooruitgang vergeleken met vier jaar geleden. De VVD had de winst net als een paar maanden terug in Venlo overigens alleen te danken aan de afwezigheid van de PVV. In Den Haag en Almere kregen de liberalen harde klappen.

Geert Wilders kon prat gaan op de afgetekende overwinning in Almere en de goede uitslag in Den Haag. Rita Verdonk sprokkelde tientallen zetels bij elkaar. Het CDA verloor voor de tweede achtereenvolgende keer op alle fronten, maar verheugde zich op het grootste zeteltal van de landelijke partijen.

De triomfantelijkste overwinnaar was Wouter Bos. Hij boekte eigenlijk alleen winst in een opiniepeiling van NOS en ANP, die aan het begin van de verkiezingsavond werd gepubliceerd. Daarna druppelden de echte uitslagen binnen. Overal verloor de PvdA een kwart tot een derde van haar aanhang, soms zelfs de helft. Op zich was dat niet vreemd gezien de enorme uitschieter van 2006. Maar dankzij de kabinetscrisis was de neergang niet zo dramatisch als enkele weken geleden nog werd verwacht.

In Den Haag kon Jeltje van Nieuwenhoven (vijf zetels verlies) zich laten fêteren als de grote winnaar. En in Rotterdam won de partij waarschijnlijk met de hakken over de sloot, al dan niet dankzij onregelmatigheden op diverse stembureaus. Dat idee van die waarnemers uit Zimbabwe was zo gek nog niet.

Zelfs Agnes Kant hield vol dat haar partij zich had gehandhaafd vergeleken met 2006. Ze had het amper gezegd of de ene na de andere gemeente meldde een forse neergang van de SP. Ik vrees met grote vreze dat Kant niet eens het begin van de Kamerverkiezingen haalt.

Merkwaardig trouwens hoe het beeld van een opiniepeiling of exit poll zich altijd vastzet tijdens zo’n verkiezingsavond. Verslaggevers en lijsttrekkers stellen vragen en geven commentaar op denkbeeldige uitslagen, terwijl achter hen reële uitslagen voorbijkomen die soms het tegendeel van de veronderstelde trend laten zien.

Weinig aandacht kreeg ook dat er een tweede opiniepeiling was van Maurice de Hond, waarin het opkrabbelen van de PvdA aanzienlijk minder afgetekend is dan in de exit poll van ANP en NOS door onderzoeksbureau Synovate. In de ANP/NOS-poll staat het CDA op 29, de PvdA op 27, de PVV op 24 en de VVD op 21. Maurice de Hond peilt een andere volgorde: PVV 27, CDA 26, PvdA 24 en VVD 21.

Het kan geen kwaad om te wijzen op de verschillende peilmethodes. De Hond hield via internet een traditionele peiling uit een bestand, dat als het goed is een afspiegeling vormt van de Nederlandse bevolking. Of die afspiegeling werkelijk klopt, kan alleen worden vastgesteld tijdens landelijke verkiezingen. De Hond heeft in het verleden bewezen dat hij vaak aardig dichtbij de juiste uitslag zit.

Een exit poll peilt de kiezers, die daadwerkelijk opkomen naar het stemlokaal. Bij landelijke verkiezingen is dit een beproefde methode om vroeg op te avond de uitslag te voorspellen - hoewel er ook voorbeelden zijn van exit polls die er behoorlijk naast zaten. Het is echter riskant om een exit poll bij een gemeenteraadsverkiezing zonder meer te vertalen naar een landelijke voorspelling.

In het stemlokaal wordt namelijk niet de voorkeur van de thuisblijvers gemeten. De opkomst bij lokale verkiezingen is altijd flink lager dan bij Kamerverkiezingen. Dit jaar was de opkomst overal lager dan in 2006 behalve in Almere en Den Haag, de twee gemeenten waar de PVV meedeed. Het ligt voor de hand dat een deel van de PVV-aanhang niet is opgekomen, en dus niet meetelde in de exit poll. Dit verklaart de aanzienlijk hogere score van Wilders in de peiling van Maurice de Hond.

Wilders ontbrak ook tijdens het afsluitende lijsttrekkersdebat. Wouter Bos en anderen stelden gezamenlijk vast dat de Kamerverkiezingen vooral over de economie zullen gaan. Of dat het belangrijkste thema is, bepalen overigens niet de lijsttrekkers maar de kiezers. De aanhoudende steun voor de PVV, en de daadwerkelijke winst in Almere en Den Haag, wijzen erop dat de drie i’s (islam, integratie en immigratie) wel degelijk belangrijk blijven.

Eigenlijk weerspraken Bos c.s. zich al tijdens het debat zelf, want de helft van de tijd ging het erom hoe men dient om te gaan met de PVV. Voor of tegen Wilders wordt een van de centrale thema’s in de komende maanden, getuige ook de licht hysterische wijze waarop veel mensen nu al omgaan met de mogelijke winst van Wilders.

Gaat het op 9 juni over de economie of over de islam en aanverwante onderwerpen? Als u het antwoord wilt weten, moet u gewoon een kijkje nemen op de websites van Volkskrant, Trouw en Telegraaf. Kijk eens hoe vaak er wordt gereageerd op economisch nieuws en vergelijk dat eens met het aantal reacties op berichten, die met een van de drie i’s te maken hebben. Dan is duidelijk dat de wens van de andere lijsttrekkers om het niet over islam en immigratie te hebben een grote illusie is.

De peiling van ANP/NOS werd door Elsevier ten onrechte een exit poll genoemd. Uit het persbericht van Synovate blijkt dat het om een online onderzoek gaat. Er is dus geen principeel verschil in werkwijze tussen Maurice de Hond en Synovate. Over het algemeen scoren PvdA en CDA hoger bij Synovate, en staat de PVV er beter voor bij De Hond. Op 9 juni beslist de kiezer welk bureau de trend het beste heeft gepeild.

Geplaatst op 4 maart 2010